Φωτογραφίες: Πάτροκλος Σκαφιδάς
Από τα ισχυρότερα έργα του Ίψεν, «Ο εχθρός του λαού» πραγματεύεται ένα από τα πιο καίρια αλλά και επώδυνα πολιτικά ερωτήματα: η πλειοψηφία έχει απαραιτήτως δίκιο; Πού βρίσκεται η λεπτή γραμμή που διαχωρίζει την δημοκρατία από το λαϊκό φασισμό; Μια αλήθεια αποδεδειγμένη, τεκμηριωμένη επιστημονικά, εναπόκειται προς «έγκριση» σε ένα πλήθος εύκολα χειραγωγούμενο, δέσμιο τόσο των συμφερόντων του όσο και μιας πληροφόρησης ελεγχόμενης και καθοδηγούμενης;
Αυτός είναι ο κύριος λόγος που το εν λόγω κείμενο διατηρεί ακέραια την επικαιρότητά του και γνωρίζει αλλεπάλληλα ανεβάσματα ανά τον κόσμο. Το ζήτημα είναι πως υπάρχει μια εγγενής παγίδα που μοιάζει να έχει τοποθετηθεί από τον Ίψεν επίτηδες: το έργο να παρουσιαστεί με τέτοιο τρόπο, που να μην πέσει σε κατάσταση όμοια με αυτήν που περιγράφει, δηλαδή να οδηγήσει το κοινό σε ένα συμπέρασμα εκ προοιμίου δεδομένο, όπως κάνουν οι πολιτικοί και οι δημοσιογράφοι στο κείμενο.
Η συγκεκριμένη παράσταση, βασισμένη (λίαν επιεικής η έκφραση) στην παλαιότερη –και καλύτερη, ενδεχομένως, του Όστερμάγιερ- γερμανική εκδοχή της, την οποία είχαμε παρακολουθήσει στο Φεστιβάλ Αθηνών επί Γιώργου Λούκου, πέφτει σε αυτήν ακριβώς τη λούμπα: παίζοντας το εξόφθαλμα σημαδεμένο χαρτί της διαδραστικότητας διά της κατάθεσης της άποψης των θεατών, λαϊκίζει αφόρητα, παρασύροντας το κοινό σε μια ατραπό προαποφασισμένη και μάλλον σαθρή.
Η άλλη γνώριμη εμμονή του Τόμας Όστερμάγιερ, ο σώνει και καλά «εκμοντερνισμός» των κειμένων, η διά της βίας «επικαιροποίησή» τους, ολοκληρώνει το λαϊκισμό που ανέφερα: το λογίδριο του γιατρού στρέφεται στο σήμερα, αναφέροντας φίρδην-μίγδην από τα προφίλ μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέχρι κάθε άλλο κλισέ που αφορά τη σημερινή πραγματικότητα, ξεχνώντας σχεδόν τα θέματα που θίγει ο ίδιος ο συγγραφέας στο αντίστοιχο δικό του μονόλογο, τα οποία και δεν έχουν απολέσει σήμερα ίχνος από την επικαιρότητα τους και θα μπορούσαν να αποτελέσουν από μόνα τους λόγο για να παρουσιαστεί το έργο ακέραιο.
Αντιθέτως, ο ίδιος ο χαρακτηρισμός, η ίδια ή φράση που –προφανώς εν τη αφελεία του;- ο συγγραφέας επέλεξε ως τίτλο για το έργο του, απουσιάζει επιδεικτικά από την παράσταση στο θέατρο Κνωσός: κανείς ποτέ δεν μιλά για «εχθρό του λαού». Με θλίβει όταν ο σκηνοθέτης αισθάνεται εξυπνότερος από τον συγγραφέα: υποτίθεται πως επιλέγει κανείς ένα κείμενο επειδή τον ελκύει επαρκώς για να το ανεβάσει στη σκηνή. Αν δεν τον καλύπτει, υπάρχουν τόσα, μα τόσα άλλα- ή μπορεί να επιδιώξει τη συγγραφή ενός καινούριου.
Μέσα στο συγκεκριμένο παραστασιακό σύνολο, είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς για ερμηνείες, αφού οι επιλογές του σκηνοθέτη είναι ισοπεδωτικές και δεν αφήνουν να ξεφύγει κάτι από το επίπεδο και μάλλον μακρόσυρτο αποτέλεσμα. Θα ξεχώριζα τον Μιχάλη Οικονόμου που στο ρόλο του δημάρχου κατορθώνει να δημιουργήσει ένα πρόσωπο πειστικό, πολυεπίπεδο και με έξοχες λεπτομέρειες. Επίσης, η εμπειρία του Ιερώνυμου Καλετσάνου τον βοήθησε να διασωθεί, τονίζοντας τον κυνισμό του πατέρα και μεταφέροντάς τον επιτυχώς στο σήμερα.
Οι υπόλοιποι χαρακτήρες παρέμειναν μονοδιάστατοι, διότι έτσι τους θέλησε ο Όστερμάγιερ. Δεν μπορεί κανείς να προσάψει ευθύνες στους ηθοποιούς: δεν νομίζω πως βοηθήθηκαν ιδιαιτέρως να ξεκολλήσουν από το προφανές.
Στην πραγματικότητα, το δυστύχημα είναι πως «Ο Εχθρός του λαού» αποτελεί μια χαμένη ευκαιρία: ένας ιδιώτης παραγωγός αποτολμά να καλέσει έναν πασίγνωστο, «φεστιβαλικό» ξένο σκηνοθέτη που συνήθως συνεργάζεται με κρατικά θέατρα και διεθνή φεστιβάλ, και να τον βάλει να σκηνοθετήσει έλληνες ηθοποιούς σε μια μεγάλη παραγωγή: ως σκέψη και κίνηση, μόνο αξιέπαινη μπορεί να τη χαρακτηρίσει κανείς. Μακάρι οι ιδιώτες παραγωγοί που κατέχουν –μετά βίας κρατιέμαι να μη χρησιμοποιήσω τη λέξη «λυμαίνονται»- τις περισσότερες και κεντρικότερες θεατρικές σκηνές της χώρας, να έπαιρναν παρόμοιο ρίσκο και να είχαν αντίστοιχες εμπνεύσεις για τόσο δημιουργικά τολμήματα. Θα ξεφεύγαμε ίσως τότε από αυτό το διαρκές γαϊτανάκι των ίδιων και των ίδιων σκηνοθετών και πρωταγωνιστών, καθώς και από την πλήξη που αυτό ήδη έχει αρχίσει να προκαλεί. Παράλληλα, θα μπορούσαμε όλοι να ωφεληθούμε, ηθοποιοί, σκηνοθέτες και θεατές, από τη γνώση και την εμπειρία ενός καλλιτέχνη προερχόμενου από ένα άλλο περιβάλλον, ενδεχομένως πιο ανοιχτό και πιο πλούσιο. Να δούμε άλλους τρόπους κι άλλες ιδέες και να πλουτίσουμε τους ορίζοντές μας.
Φοβάμαι πως, στην περίπτωσή μας, το Θέατρο του Νέου Κόσμου απλά πόνταρε σε κουτσό άλογο: ο Τόμας Όστερμάγιερ, που κάποτε –πριν πολλά χρόνια- είχε χαρακτηριστεί «τρομερό παιδί» όταν είχε αναλάβει το 1999 την καλλιτεχνική διεύθυνση της Σαουμπίνε σε εξαιρετικά νεαρή, ειδικά για τότε, ηλικία –μόλις 32 ετών- έχει απολέσει εδώ και χρόνια κάθε καλλιτεχνικό ενδιαφέρον. Δεν θα αναφερθώ στον ανεκδιήγητο «Οιδίποδα» που είδαμε πριν λίγα χρόνια στην Επίδαυρο. Απλά θα ενθαρρύνω κάθε ενδιαφερόμενο να ανατρέξει στον όγκο των παραστάσεών του τα τελευταία χρόνια: δύο και τρεις σκηνοθεσίες το χρόνο, οπουδήποτε τον καλούν, χωρίς κάποια να προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον ή να θεωρηθεί αξιομνημόνευτη, και διαρκή αναμασήματα παλαιότερων δουλειών του: αναρωτιέμαι αν ο ίδιος θυμάται πόσους «Εχθρούς του λαού» έχει υπογράψει. Όχι πως αυτό είναι απαραιτήτως κακό. Αρκεί ο σκηνοθέτης να ανανεώνει τη ματιά του και να δουλεύει εκ νέου με κάθε καινούρια ομάδα την παράσταση, και να μην αναμασά τα ίδια του τα πεπραγμένα σαν λαίμαργος που βαριέται να μαγειρέψει κάτι και τσιμπολογάει διαρκώς από τα έτοιμα. Πράγμα που φοβάμαι πως συνέβη αυτή τη φορά…
«Ο εχθρός του λαού» του Χένρικ Ίψεν σε σκηνοθεσία Τόμας Όστερμάγιερ παίζεται στο Θέατρο Κνωσός (Κνωσού 11, Πλατεία Αμερικής). Διασκευή: Florian Borchmeyer & Thomas Ostermeier Δραματουργία: Florian Borchmeyer Ενδυματολόγος: Nina Wetzel Σχεδιασμός ήχου: Malte Beckenbach, Daniel Freitag Σχεδιασμός φωτισμών: Erich Schneider Μετάφραση: Αντώνης Γαλέος Συνεργάτης Σκηνοθέτης: Christoph Schletz Σκηνογράφος: Jan Pappelbaum Ζωγραφική σκηνικού: Katharina Ziemke Σχεδιασμός φωτισμών: Σοφία Αλεξιάδου Ενδυματολόγος: Νατάσσα Παπαστεργίου Σκηνογράφος – προσαρμογή σκηνικού: Νατάσα Τσιντικίδη Παίζουν: Κωνσταντίνος Μπιμπής, Μιχάλης Οικονόμου, Λένα Παπαληγούρα, Ιερώνυμος Καλετσάνος, Στέλιος Δημόπουλος, Άλκηστις Ζιρώ, Ιάσονας Άλυ. Περισσότερες πληροφορίες και εισιτήρια: Εχθρός του λαού | Εισιτήρια online! | More.com